| |
Projects
Edible Plants
Acorn Preparation
Stink Bug
Fire Ecology
Plant Brochure
Luiseño
version |
|
Native Plant Brochure
Text by: Josh Walker, Josh Winston, Manal
Yamout
Translation by: Eric Elliot
Images: Josh Walker and Josh Winston
San Luis Rey Band of Luiseño Indians
Ûm $u ‘ay·lliq 18 m·n hÌk ‘awÛo
‘at·axum pom’Èex kÌikat pakaypak·yyaat
pomÌyqalay ‘iv·’ San Diego Countynga?
‘at·axum pom’Èex ‘iv·’
m·as m²yyuk mÌyq mich·’ mÌmchapan
‘awÛonga pÛoto United Statesnga! MÛmyam
w·amkawichum t·’ q·y pitÛowili
pomwukÛ’’aqala ‘iv·’ ‘Èxnga,
chÛo’on ‘ivÌ’ ‘Èxla
‘at·axum pomkÌ’ mÌyxuk. ‘at·axum-mil
‘atÛoman q·lluk wun·’ pÛnwun
‘owÌitaqala ‘Ìyxwuna.
ChÛo’onnga mich·’ ‘Èxnga ch·ami
p²nniwunanga ch·am tÌiwima ‘at·axum pom-monÌivi
pÌ’ pom-mÌyxi yixÈyxichi. Sup²lnga t²uvuta
champ²uchi hÈth’iwunanga ‘iv·’ pÛnwun
mÌyq, pÌ’ pot²ng yaq·a ‘at·axum
PomtÛ’ PomporÛv’orila TÈe’evinga1,
Californianga. ‘ivÌ’ tÛota (kÛttilanga
chuxÌilaqat) pÌ’ ‘iv·’ ‘Èxnga
p²nnaananga n·nnatmalmi pomwiqÈnnivo mÌyxuk.
N·nwiyam ‘at·axum ‘iv·’ tÛonga
‘Èskanish h²upik, hÌk $Ûttaanti t·wpash
nÛllimokwichi.
QÈchyampum ‘at·axum, pomÛm $o$Ûoniyam
pomtÈelay tÈetilawuntum m·as kÌichamik
payÛomik q·lwuntum ‘Èxvanga $·qqiwunanga
Tum·amik
Americanga. Pom’Èex yum·ykawish pomq·a’alpil
t²uvuta mÌyxuk wanÌinga nÈshkin, p·lvunnga,
pÌ’ qawÌinga, QÈchngawinga WanÌinga
nÈshkin, tÛongax mÛomat poh·ylonga nÈshkin.
‘at·axum ‘iv·ywichum, ‘at·axum
‘awÛm Tum·amik Americanga ‘ax·nninik,
chÛo’on hÌsh pom‘Èxnga t²u’qati
pÌ’ wÛllaqati ‘ay·alinik ‘Û’nuk,
pÌ’ ‘Ûono ‘ax·nninikmil chÛo’on
hÌsh pomÛomi y·awiqati lÛ’xuk hÌychal
pÛomoto nÈshkin mÌxwuntal. ‘ay·alinikmil
q·lluk pÌ’ q·y hÌsh pitÛokawichi
hum·hmachi pitÛo temÈenga cham’·yqati
chaqwÌlluk. PolÛovitalmil q·lluk ‘at·axum
pÌ’ ‘ay·alinik ‘ay·llik mich·’
‘ax·nninik t²u’wuntal ‘awÛonganwital
pÌ’ hÌychal pomÛomi p²nniwuntal, pitÛo
temÈenga chamtÌiwiwuntal, pomlÛ’xapiy
tÈng’alish, ‘owÛ’’ilash, n·achaxanish,
qÈeqemilash, k·rrilash, pÌ’ chÛo’on
mich·t ‘·nkichi ‘awÛy.
HÌknga p·vlanga ‘awÛongachapo po’Èek
mah·ar t²u’qati patÌichin. PÌ’
‘at·axum ‘iv·ywichum tÈe hÌktal
$Ûttaantal t²u’wuntal hÌsh lÛ’xuk.
ChÛo’on ‘ivÌ’ mah·ar t²u’qat
‘iv·’ ‘at·axum PomtÛonga PomporÛv’orilanga
mÌyq TÈe’evinga, Californianga.
$Ûyla juncus Juncus
textilis
$Ûyla ‘Ûonop ‘at·axum
pom-m·’max. ‘at·axum tÛonavuk $Ûovatal,
$Ûytal, pÌ’ y²ulalatal, pÌ’ tÈe
hÌktal t²u’wuntal ‘awÛotal. T²utukmaynga
pomtÛonav-vongamil hÌsh ‘·ymonuk, $ulu$²llik,
pÌ’ kÛ’chik. ‘at·axum-mil
hÌk pomt²utukmayi pilÈk tupÌqqaanti lÛ’xuk,
pÌ’ ‘Ûm p·al ‘a$²nnga ‘om²uyiqala,
pÌ’xupo q·y ‘a$²nngay kÌitax! $Ûoyilpum
‘iv·’ ‘ax·nninik hay·mmima
‘a$²ntal tÛonavkutum: ponÈy pur²’’ima,
q·ayima, $Ûllima, pÌ’ poyÛotuy ‘ay·alima.
Wun·’pum ponÈy w·xnima n·anayk
tÈe hÌk mÛoyil. ChÛo’on ‘ivÌ’
t·ppinik, $Ûytalpum pomtÛonav-votama. T²utukmal
po$²unipum puy·amangay hun²uvatal lÛ’xama. Hun²uvatup
t²u’qat ‘iv·ywish ‘awÛo. $Ûyla
potÛwlatal, wun·’ m·as poyuv·ttaqala,
pomÛm lÛ’xama ‘Èskanish yuv·ttaanti
pomt²utukmaynga.
wi’·a$al coastal
live oak Quercus
agrifolia Nee
TÈe hÌk kul·awut ‘awÛonganwish
‘iv·’ wÛllaxma Californianga, pÌ’
pot²ng chÛo’on oak yaq·a MÛmngax. ‘at·axum
PomtÛonga PomporÛv’orilanga pÛ’ wi’·a$alup
pÛ’ m·as wÛlkawut. Wi’·a$al
‘atÛoman pop²sh mÌyxma. KwÌila poy·awaqala,
‘at·axum-mil wi’·a$al pop²shtal n·achaxanish
lÛ’xuk. KwÌilatalmil ponÈy wÌiwish
m·as ‘·x’aanti lÛ’xuk, pÌ’
ponÈy chÌ’’ik Pa’·wnga. KwÌila
pÌ’ wi’·a$al pop²shpil pilÈk ‘at·axum
pomn·achaxan mÌyxuk. KwÌilatal m·n wi’·a$atalmil
m·axish lÛ’xuk, $·awokuk, pÌ’
wÌwwuk. PÛ’ wÌiwish kwÌilangawish
m·n wi’·a$angawish, ‘Ûonopil ‘at·axum
pilÈk pom-m·’max mÌyxuk. KwÌila
pÌ’ wi’·a$al q·y po’Èek
‘at·xmi ‘awÌnnima. ‘Ûonop
‘ax·nnaq hÌycham pom-n·achaxan pÌ’
pomq·a’al.
kóolul bigberry
manzanita Arctostaphylos
glauca
KÛolultalmil ‘at·axum
n·achaxanish lÛ’xuk pÌ’ ‘a$²ntal
pom’owÛ’’ilay lÛ’xuk. KÛolul
pop²sh, ‘Ûonopil ‘at·axum pilÈk
pomn·achaxan mÌyxuk. Chil²uyngax manzanita ‘·atuwut
kih²ut yaq·a. ‘at·axum-mil tÈe hÌk
mich·t ‘·nkichi pomn·achaxani pÌ’
pomp·awi kÛolultal lÛ’xuk. KÛolul
pokul·awup pilÈk pur·prish tÛota ‘·aq,
pÌ’ ‘a$²ntal qÈeqemilash pÌ’
pom’owÛ’’ilay lÛ’xuk. Sup²l
pomlÛ’xavop p·qqilash ‘·aq, pÌ’
‘at·axum ‘a$²ntal ‘owÛ’’uk
pÌ’ pomk·ytumi qÈeqemik.
k²utpat elderberry Sambucus
mexicana
K²utpat, ‘Ûonop ‘at·axum
pomtÈng’ala, pom’owÛ’’ila,
pÌ’ pom-mix yixÈyxish. K²utpat pop²sh, ‘Ûonop
ng·xlul yuv·ttaaat pÌ’ ‘a$²nnga
m²yyuk Vitamin C ngÛ’q. ‘a$²ntalup ‘Ûm
kÛ$$aanti pÌ’ p·a’kilash tÌwwaanti
‘olÛ’xavotama. K²utpat pop·a’kila
tÌwwaat m·n pop·aw ‘Ûono lÛoviq
‘o’Ìixaqala, m·n takw·yyaxish $·qqiwut
‘Ûy poy·wqala. K²utpatup ‘Ìyxma
‘otÈe’i pohÈth’ivotama, ‘otÈe’
pon·kkaqala, pÌ’ lÛoviqup ‘ot·ava
pokw·an. K²utpat pop·awtalmil tÛowchumi wÌ’chik.
K²utpat pop·vlaypum p·anga y²uchima p·al konÛonikutum,
pÌ’ ‘a$²ntal tÛowchumi wÌ’chikutum.
K²utpat pokul·wtalpum q·$lapish1 lÛ’xama
pÌ’ wÌirulash pompÈllax, pomh²hlav pokw·an.
Pokul·wtal kÌikatalpum hÌikilash lÛ’xama.
K²utpat pop²sh pop·awtalpum t²utukmal yuv·ttaanti
m·n ng·xluli lÛ’xama, pÌ’
pokul·wtal ‘awÛotalpum t²utukmal ‘a$Û’$uchi
m·n ‘a$Û’$uchi yuv·ttaanti lÛ’xama.
K²utpat pokul·wtalpum ‘ax·nnaxma k²ttapish lÛ’xama
hÌshmi mÛmkatmi pomw·a’i ‘·amokutum.
hun²uvat yucca Yucca
whipplei parishii
Hun²uvat, ‘oonop ‘at·axum
pomtÈng’ala, pom’owÛ’’ila,
pÌ’ pom-mÌx yixÈyxish. Pan·atalpum
$·awokish pÌ’ kÛ$$aanti lÛ’xama
MÛmyam pomnÈex ‘a$Û’$ush yuv·ttaat
‘ax·nninik. Hun²uvat pop²shtalpum p·al ‘·x’aanti
lÛ’xama, ponÈy y²uchinik, ponÈy pÛyyinik,
ponÈy p·atal mÈeninik, pÌ’ ponÈy
mÛochinik. ‘Ûm ‘ax·nnaxma po$Ûoy
$awÛoti ‘oqwa’Ìivotama. Hun²uvat pop·vlatalpum
tÈng’alish lÛ’xama ‘ot·axaw
ponekwinÈ’kwaqala, takw·yyaxish $·qqiwut
‘Ûy poy·wqala, ‘oy²’ pok²mmaqala,
m·n hÌycha mich·’ po’Ìyqala
‘otÈe’nga1, m·n ‘omÌx appendix
po$Ûovaqala. PokwÌinamuy q·llinikpum tÈng’alish
lÛ’xama ‘oyÛo$aqala mich·’
‘ot·axawnga, ‘ot·axaw pomulam²llaqala,
xÈevaxish ‘Ûy poy·wqala, hÌycha
‘Ûy po$²uyiqala, m·n poxÈv’aqala,
m·n gangrene ‘Ûy poy·wqala. T²utukmal
po$²un, ‘Ûono ‘Ìyq hun²uvangawish. Pop·vlatal
w·x’aantal pÌ’ hay·mmaantalmil
‘ax·nnuk wÌichut, ‘Ìikat, nimÈelish,
pÌ$kut, m·n w·chxat hÈth’aanti
lÛ’xuk. PitÛo temÈengap tÈng’alish
hun²uvamawichi pÌ’ hun²uvat pop·awi ‘os·msavotama
m²yyuknga s·msalanga, pot²ng health food yaq·a.
|
|