Projects
Edible Plants

Acorn Preparation

Stink Bug

Fire Ecology

Plant Brochure
Luiseño version

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 


Native Plant Brochure
Text by: Josh Walker, Josh Winston, Manal Yamout
Translation by: Eric Elliot
Images: Josh Walker and Josh Winston


San Luis Rey Band of Luiseño Indians
Ûm $u ‘ay·lliq 18 m·n hÌk ‘awÛo ‘at·axum pom’Èex kÌikat pakaypak·yyaat pomÌyqalay ‘iv·’ San Diego Countynga? ‘at·axum pom’Èex ‘iv·’ m·as m²yyuk mÌyq mich·’ mÌmchapan ‘awÛonga pÛoto United Statesnga! MÛmyam w·amkawichum t·’ q·y pitÛowili pomwukÛ’’aqala ‘iv·’ ‘Èxnga, chÛo’on ‘ivÌ’ ‘Èxla ‘at·axum pomkÌ’ mÌyxuk. ‘at·axum-mil ‘atÛoman q·lluk wun·’ pÛnwun ‘owÌitaqala ‘Ìyxwuna.

ChÛo’onnga mich·’ ‘Èxnga ch·ami p²nniwunanga ch·am tÌiwima ‘at·axum pom-monÌivi pÌ’ pom-mÌyxi yixÈyxichi. Sup²lnga t²uvuta champ²uchi hÈth’iwunanga ‘iv·’ pÛnwun mÌyq, pÌ’ pot²ng yaq·a ‘at·axum PomtÛ’ PomporÛv’orila TÈe’evinga1, Californianga. ‘ivÌ’ tÛota (kÛttilanga chuxÌilaqat) pÌ’ ‘iv·’ ‘Èxnga p²nnaananga n·nnatmalmi pomwiqÈnnivo mÌyxuk. N·nwiyam ‘at·axum ‘iv·’ tÛonga ‘Èskanish h²upik, hÌk $Ûttaanti t·wpash nÛllimokwichi.

QÈchyampum ‘at·axum, pomÛm $o$Ûoniyam pomtÈelay tÈetilawuntum m·as kÌichamik payÛomik q·lwuntum ‘Èxvanga $·qqiwunanga Tum·amik
Americanga. Pom’Èex yum·ykawish pomq·a’alpil t²uvuta mÌyxuk wanÌinga nÈshkin, p·lvunnga, pÌ’ qawÌinga, QÈchngawinga WanÌinga nÈshkin, tÛongax mÛomat poh·ylonga nÈshkin.

‘at·axum ‘iv·ywichum, ‘at·axum ‘awÛm Tum·amik Americanga ‘ax·nninik, chÛo’on hÌsh pom‘Èxnga t²u’qati pÌ’ wÛllaqati ‘ay·alinik ‘Û’nuk, pÌ’ ‘Ûono ‘ax·nninikmil chÛo’on hÌsh pomÛomi y·awiqati lÛ’xuk hÌychal pÛomoto nÈshkin mÌxwuntal. ‘ay·alinikmil q·lluk pÌ’ q·y hÌsh pitÛokawichi hum·hmachi pitÛo temÈenga cham’·yqati chaqwÌlluk. PolÛovitalmil q·lluk ‘at·axum pÌ’ ‘ay·alinik ‘ay·llik mich·’ ‘ax·nninik t²u’wuntal ‘awÛonganwital pÌ’ hÌychal pomÛomi p²nniwuntal, pitÛo temÈenga chamtÌiwiwuntal, pomlÛ’xapiy tÈng’alish, ‘owÛ’’ilash, n·achaxanish, qÈeqemilash, k·rrilash, pÌ’ chÛo’on mich·t ‘·nkichi ‘awÛy.

HÌknga p·vlanga ‘awÛongachapo po’Èek mah·ar t²u’qati patÌichin. PÌ’ ‘at·axum ‘iv·ywichum tÈe hÌktal $Ûttaantal t²u’wuntal hÌsh lÛ’xuk. ChÛo’on ‘ivÌ’ mah·ar t²u’qat ‘iv·’ ‘at·axum PomtÛonga PomporÛv’orilanga mÌyq TÈe’evinga, Californianga.


$Ûyla     juncus     Juncus textilis
$Ûyla ‘Ûonop ‘at·axum pom-m·’max. ‘at·axum tÛonavuk $Ûovatal, $Ûytal, pÌ’ y²ulalatal, pÌ’ tÈe hÌktal t²u’wuntal ‘awÛotal. T²utukmaynga pomtÛonav-vongamil hÌsh ‘·ymonuk, $ulu$²llik, pÌ’ kÛ’chik. ‘at·axum-mil hÌk pomt²utukmayi pilÈk tupÌqqaanti lÛ’xuk, pÌ’ ‘Ûm p·al ‘a$²nnga ‘om²uyiqala, pÌ’xupo q·y ‘a$²nngay kÌitax! $Ûoyilpum ‘iv·’ ‘ax·nninik hay·mmima ‘a$²ntal tÛonavkutum: ponÈy pur²’’ima, q·ayima, $Ûllima, pÌ’ poyÛotuy ‘ay·alima. Wun·’pum ponÈy w·xnima n·anayk tÈe hÌk mÛoyil. ChÛo’on ‘ivÌ’ t·ppinik, $Ûytalpum pomtÛonav-votama. T²utukmal po$²unipum puy·amangay hun²uvatal lÛ’xama. Hun²uvatup t²u’qat ‘iv·ywish ‘awÛo. $Ûyla potÛwlatal, wun·’ m·as poyuv·ttaqala, pomÛm lÛ’xama ‘Èskanish yuv·ttaanti pomt²utukmaynga.

wi’·a$al     coastal live oak     Quercus agrifolia Nee
TÈe hÌk kul·awut ‘awÛonganwish ‘iv·’ wÛllaxma Californianga, pÌ’ pot²ng chÛo’on oak yaq·a MÛmngax. ‘at·axum PomtÛonga PomporÛv’orilanga pÛ’ wi’·a$alup pÛ’ m·as wÛlkawut. Wi’·a$al ‘atÛoman pop²sh mÌyxma. KwÌila poy·awaqala, ‘at·axum-mil wi’·a$al pop²shtal n·achaxanish lÛ’xuk. KwÌilatalmil ponÈy wÌiwish m·as ‘·x’aanti lÛ’xuk, pÌ’ ponÈy chÌ’’ik Pa’·wnga. KwÌila pÌ’ wi’·a$al pop²shpil pilÈk ‘at·axum pomn·achaxan mÌyxuk. KwÌilatal m·n wi’·a$atalmil m·axish lÛ’xuk, $·awokuk, pÌ’ wÌwwuk. PÛ’ wÌiwish kwÌilangawish m·n wi’·a$angawish, ‘Ûonopil ‘at·axum pilÈk pom-m·’max mÌyxuk. KwÌila pÌ’ wi’·a$al q·y po’Èek ‘at·xmi ‘awÌnnima. ‘Ûonop ‘ax·nnaq hÌycham pom-n·achaxan pÌ’ pomq·a’al.

kóolul     bigberry manzanita     Arctostaphylos glauca
KÛolultalmil ‘at·axum n·achaxanish lÛ’xuk pÌ’ ‘a$²ntal pom’owÛ’’ilay lÛ’xuk. KÛolul pop²sh, ‘Ûonopil ‘at·axum pilÈk pomn·achaxan mÌyxuk. Chil²uyngax manzanita ‘·atuwut kih²ut yaq·a. ‘at·axum-mil tÈe hÌk mich·t ‘·nkichi pomn·achaxani pÌ’ pomp·awi kÛolultal lÛ’xuk. KÛolul pokul·awup pilÈk pur·prish tÛota ‘·aq, pÌ’ ‘a$²ntal qÈeqemilash pÌ’ pom’owÛ’’ilay lÛ’xuk. Sup²l pomlÛ’xavop p·qqilash ‘·aq, pÌ’ ‘at·axum ‘a$²ntal ‘owÛ’’uk pÌ’ pomk·ytumi qÈeqemik.

k²utpat     elderberry     Sambucus mexicana
K²utpat, ‘Ûonop ‘at·axum pomtÈng’ala, pom’owÛ’’ila, pÌ’ pom-mix yixÈyxish. K²utpat pop²sh, ‘Ûonop ng·xlul yuv·ttaaat pÌ’ ‘a$²nnga m²yyuk Vitamin C ngÛ’q. ‘a$²ntalup ‘Ûm kÛ$$aanti pÌ’ p·a’kilash tÌwwaanti ‘olÛ’xavotama. K²utpat pop·a’kila tÌwwaat m·n pop·aw ‘Ûono lÛoviq ‘o’Ìixaqala, m·n takw·yyaxish $·qqiwut ‘Ûy poy·wqala. K²utpatup ‘Ìyxma ‘otÈe’i pohÈth’ivotama, ‘otÈe’ pon·kkaqala, pÌ’ lÛoviqup ‘ot·ava pokw·an. K²utpat pop·awtalmil tÛowchumi wÌ’chik. K²utpat pop·vlaypum p·anga y²uchima p·al konÛonikutum, pÌ’ ‘a$²ntal tÛowchumi wÌ’chikutum. K²utpat pokul·wtalpum q·$lapish1 lÛ’xama pÌ’ wÌirulash pompÈllax, pomh²hlav pokw·an. Pokul·wtal kÌikatalpum hÌikilash lÛ’xama. K²utpat pop²sh pop·awtalpum t²utukmal yuv·ttaanti m·n ng·xluli lÛ’xama, pÌ’ pokul·wtal ‘awÛotalpum t²utukmal ‘a$Û’$uchi m·n ‘a$Û’$uchi yuv·ttaanti lÛ’xama. K²utpat pokul·wtalpum ‘ax·nnaxma k²ttapish lÛ’xama hÌshmi mÛmkatmi pomw·a’i ‘·amokutum.

hun²uvat     yucca     Yucca whipplei parishii
Hun²uvat, ‘oonop ‘at·axum pomtÈng’ala, pom’owÛ’’ila, pÌ’ pom-mÌx yixÈyxish. Pan·atalpum $·awokish pÌ’ kÛ$$aanti lÛ’xama MÛmyam pomnÈex ‘a$Û’$ush yuv·ttaat ‘ax·nninik. Hun²uvat pop²shtalpum p·al ‘·x’aanti lÛ’xama, ponÈy y²uchinik, ponÈy pÛyyinik, ponÈy p·atal mÈeninik, pÌ’ ponÈy mÛochinik. ‘Ûm ‘ax·nnaxma po$Ûoy $awÛoti ‘oqwa’Ìivotama. Hun²uvat pop·vlatalpum tÈng’alish lÛ’xama ‘ot·axaw ponekwinÈ’kwaqala, takw·yyaxish $·qqiwut ‘Ûy poy·wqala, ‘oy²’ pok²mmaqala, m·n hÌycha mich·’ po’Ìyqala ‘otÈe’nga1, m·n ‘omÌx appendix po$Ûovaqala. PokwÌinamuy q·llinikpum tÈng’alish lÛ’xama ‘oyÛo$aqala mich·’ ‘ot·axawnga, ‘ot·axaw pomulam²llaqala, xÈevaxish ‘Ûy poy·wqala, hÌycha ‘Ûy po$²uyiqala, m·n poxÈv’aqala, m·n gangrene ‘Ûy poy·wqala. T²utukmal po$²un, ‘Ûono ‘Ìyq hun²uvangawish. Pop·vlatal w·x’aantal pÌ’ hay·mmaantalmil ‘ax·nnuk wÌichut, ‘Ìikat, nimÈelish, pÌ$kut, m·n w·chxat hÈth’aanti lÛ’xuk. PitÛo temÈengap tÈng’alish hun²uvamawichi pÌ’ hun²uvat pop·awi ‘os·msavotama m²yyuknga s·msalanga, pot²ng health food yaq·a.




 
Home | SLR Band | Indian Rock Native Garden | Projects | Plants | Fieldtrips | Consultants | Links
© 2003 San Luis Rey Band of Luiseño Indians and Cal State San Marcos